Powiększone serce u psa, w terminologii medycznej nazywane kardiomegalią, nie jest samodzielną chorobą, lecz objawem klinicznym świadczącym o toczącym się procesie patologicznym w obrębie układu krążenia lub całego organizmu. Jest to stan, w którym narząd ten zwiększa swoją objętość lub masę ponad fizjologiczne normy przewidziane dla danej rasy, wieku i wielkości zwierzęcia. Zrozumienie, dlaczego serce psa ulega powiększeniu, wymaga zgłębienia skomplikowanych mechanizmów adaptacyjnych, które organizm uruchamia w odpowiedzi na spadek wydajności pompowania krwi. W początkowych fazach powiększenie serca może być korzystne, pozwalając na utrzymanie odpowiedniego rzutu serca i ciśnienia tęnienia, jednak w dłuższej perspektywie prowadzi do nieodwracalnych zmian strukturalnych i klinicznej niewydolności krążenia.
Właściciele psów często dowiadują się o powiększonym sercu swojego pupila przypadkowo, podczas rutynowego badania RTG klatki piersiowej lub w momencie, gdy u psa pojawiają się już niepokojące symptomy, takie jak kaszel, szybsze męczenie się czy duszność. Warto mieć świadomość, że kardiomegalia może dotyczyć różnych części serca – lewej komory, prawej komory, przedsionków lub wszystkich tych struktur jednocześnie. Każda z tych sytuacji ma inną etiologię i wymaga innego podejścia terapeutycznego. Artykuł ten ma na celu szczegółowe wyjaśnienie przyczyn, mechanizmów i konsekwencji powiększenia serca u psów, opierając się na aktualnej wiedzy z zakresu kardiologii weterynaryjnej.
Mechanizm powstawania powiększonego serca u psa
Serce psa jest niezwykle dynamicznym mięśniem, który potrafi dostosować się do zmieniających się warunków pracy. Kiedy z jakiegoś powodu – na przykład z powodu nieszczelności zastawki lub zwężenia naczynia – serce nie jest w stanie efektywnie tłoczyć krwi, organizm uruchamia mechanizmy kompensacyjne. Jednym z najważniejszych jest prawo Franka-Starlinga, które mówi, że siła skurczu mięśnia sercowego wzrasta wraz z jego rozciągnięciem. W praktyce oznacza to, że jeśli do komory napływa więcej krwi, jej ściany rozciągają się, co początkowo pozwala na mocniejszy wyrzut. Niestety, chroniczne rozciąganie prowadzi do trwałego powiększenia komory, czyli jej rozstrzeni.
Innym mechanizmem jest przerost mięśnia sercowego, czyli zwiększenie grubości jego ścian. Dzieje się tak zazwyczaj w sytuacjach, gdy serce musi pokonywać zwiększony opór, na przykład przy nadciśnieniu tętniczym lub zwężeniu zastawki tętnicy płucnej. Komórki mięśniowe, czyli kardiomiocyty, zwiększają swoją objętość, aby wygenerować większą siłę. Choć ściana staje się grubsza, całkowita objętość zewnętrzna serca również wzrasta, co na zdjęciu rentgenowskim widoczne jest jako powiększenie narządu. Długotrwałe utrzymywanie się tych stanów prowadzi do przebudowy, czyli remodelingu serca, który z czasem staje się procesem destrukcyjnym.
Kardiomegalia jako objaw a nie jednostka chorobowa
Bardzo ważne jest, aby rozróżnić powiększenie serca od przyczyny, która je wywołała. Kiedy lekarz weterynarii stwierdza kardiomegalię na podstawie badania obrazowego, jest to dopiero początek drogi diagnostycznej. Sam fakt, że serce jest większe, mówi nam jedynie o tym, że układ krążenia jest przeciążony, ale nie wskazuje bezpośrednio na to, czy problemem jest uszkodzona zastawka, wada wrodzona, czy może choroba samego mięśnia sercowego.
W medycynie weterynaryjnej kardiomegalia jest traktowana jako sygnał alarmowy. Często zdarza się, że pies z powiększonym sercem przez długi czas nie wykazuje żadnych objawów zewnętrznych. Jest to tak zwana faza przedkliniczna niewydolności serca. Organizm psa jest mistrzem w ukrywaniu deficytów krążeniowych, dopóki mechanizmy kompensacyjne działają sprawnie. Dopiero gdy serce osiągnie krytyczny rozmiar i nie będzie w stanie dalej się powiększać bez utraty wydajności, pojawiają się objawy jawne. Dlatego tak istotne jest wykrycie powiększenia serca na wczesnym etapie, zanim dojdzie do dekompensacji i obrzęku płuc.
Różnica między przerostem a rozstrzenią mięśnia sercowego
W kardiologii rozróżniamy dwa główne typy powiększenia serca: przerost koncentryczny oraz przerost ekscentryczny, zwany rozstrzenią. Przerost koncentryczny charakteryzuje się pogrubieniem ścian komór przy jednoczesnym zmniejszeniu objętości ich światła. Jest to typowa reakcja na przeciążenie ciśnieniowe. Serce staje się cięższe i masywniejsze, ale jego zewnętrzny obrys może nie być drastycznie zmieniony w początkowej fazie, choć w badaniu echokardiograficznym zmiany są ewidentne.
Z kolei przerost ekscentryczny, czyli rozstrzeń, wiąże się z rozciągnięciem ścian serca i powiększeniem objętości jam. W tym przypadku ściany serca mogą być cienkie lub zachowywać normalną grubość, ale całe serce zajmuje znacznie więcej miejsca w klatce piersiowej. Jest to typowa reakcja na przeciążenie objętościowe, czyli sytuację, w której do danej jamy serca wraca krew, która powinna zostać wypompowana dalej. Oba te procesy prowadzą do kardiomegalii widocznej w badaniach RTG, jednak ich podłoże patofizjologiczne jest zgoła inne, co determinuje wybór leków.
Degeneracyjna choroba zastawki mitralnej u małych psów
Najczęstszą przyczyną powiększenia serca u psów ras małych i średnich, takich jak Cavalier King Charles Spaniel, Jamnik czy Pudel, jest degeneracyjna choroba zastawki mitralnej (MMVD). Zastawka ta znajduje się między lewym przedsionkiem a lewą komorą i jej zadaniem jest zapobieganie cofaniu się krwi podczas skurczu komory. W wyniku procesów degeneracyjnych płatki zastawki ulegają pogrubieniu i deformacji, co sprawia, że przestają być szczelne.
Kiedy krew cofa się do lewego przedsionka, dochodzi do jego stopniowego rozszerzania. Z czasem zwiększona ilość krwi napływa z powrotem do lewej komory, co wymusza również jej powiększenie. To właśnie ta choroba najczęściej odpowiada za charakterystyczny obraz dużego, zaokrąglonego serca u starszych psów małych ras. MMVD jest chorobą postępującą, a stopień powiększenia lewego przedsionka jest jednym z najważniejszych parametrów prognostycznych, określających ryzyko wystąpienia niewydolności krążenia i obrzęku płuc.
Kardiomiopatia rozstrzeniowa u ras dużych i olbrzymich
U psów ras dużych i olbrzymich, takich jak Dobermany, Dogi Niemieckie czy Bokserzy, najczęstszą przyczyną kardiomegalii jest kardiomiopatia rozstrzeniowa (DCM). Jest to pierwotna choroba mięśnia sercowego, w której włókna mięśniowe stają się słabe i tracą zdolność do efektywnego kurczenia się. W rezultacie serce nie jest w stanie wypompować krwi, która w nim zostaje i powoduje jego drastyczne rozciągnięcie.
W przebiegu DCM serce przybiera kształt balonu. Wszystkie jego jamy mogą ulec znacznemu powiększeniu, choć proces zazwyczaj zaczyna się od lewej strony. Jest to choroba o bardzo poważnym rokowaniu, często prowadząca do groźnych zaburzeń rytmu serca. Powiększone serce w przebiegu DCM jest skrajnie niewydajne, co objawia się szybkim przejściem w fazę objawową, charakteryzującą się znacznym osłabieniem i wodobrzuszem. U niektórych ras, jak np. u Dobermanów, choroba ta może przebiegać skrycie przez lata, a pierwszym objawem bywa nagłe zasłabnięcie lub zgon sercowy.
Wrodzone wady serca prowadzące do jego powiększenia
Nie tylko starsze psy mogą cierpieć na powiększenie serca. Często problem ten diagnozuje się u szczeniąt, u których występują wrodzone wady budowy narządu. Jedną z najczęstszych jest przetrwały przewód tętniczy Botalla (PDA). Jest to naczynie, które w życiu płodowym łączy tętnicę płucną z aortą, a po urodzeniu powinno zarosnąć. Jeśli pozostanie drożne, krew z aorty (gdzie panuje wysokie ciśnienie) ucieka do tętnicy płucnej, co prowadzi do ogromnego przeciążenia lewej strony serca i jego bardzo szybkiego powiększenia.
Inne wady wrodzone, takie jak zwężenie ujścia aorty czy zwężenie zastawki tętnicy płucnej, powodują przerost odpowiednio lewej lub prawej komory z powodu konieczności tłoczenia krwi przez zwężony otwór. W takich przypadkach kardiomegalia jest widoczna już u bardzo młodych zwierząt. Szybka diagnoza wrodzonych wad serca jest kluczowa, ponieważ wiele z nich można skorygować chirurgicznie lub metodami małoinwazyjnymi, co pozwala sercu wrócić do niemal normalnych rozmiarów i zapewnia psu długie życie.
Wpływ nadciśnienia tętniczego na strukturę serca
Podobnie jak u ludzi, psy również mogą cierpieć na nadciśnienie tętnicze, choć zazwyczaj jest ono wtórne do innych schorzeń, takich jak przewlekła choroba nerek czy nadczynność kory nadnerczy (zespół Cushinga). Gdy ciśnienie w naczyniach obwodowych jest zbyt wysokie, lewa komora serca musi pracować ze znacznie większą siłą, aby otworzyć zastawkę aorty i wypchnąć krew na obwód.
Chroniczna walka z wysokim oporem naczyniowym skutkuje przerostem ścian lewej komory. Choć początkowo serce radzi sobie z tym wyzwaniem, z czasem staje się ono mniej elastyczne, co utrudnia jego prawidłowe napełnianie krwią w fazie rozkurczu. Taki stan również prowadzi do powiększenia sylwetki serca w badaniach obrazowych. Nieleczone nadciśnienie nie tylko niszczy serce, ale może prowadzić do uszkodzenia siatkówki oka, nerek oraz do wylewów wewnątrzczaszkowych.
Choroby pasożytnicze i ich wpływ na wielkość serca
W ostatnich latach w Polsce coraz większym problemem staje się dirofilarioza, czyli choroba wywoływana przez nicienie sercowe (Dirofilaria immitis). Pasożyty te, przenoszone przez komary, osiedlają się w tętnicach płucnych oraz w prawym przedsionku i prawej komorze serca. Ich obecność powoduje stan zapalny naczyń i mechaniczne blokowanie przepływu krwi, co prowadzi do nadciśnienia płucnego.
W odpowiedzi na te zmiany prawa strona serca musi wykonywać ogromną pracę, aby przepompować krew przez zainfekowane naczynia płucne. Skutkuje to znacznym powiększeniem prawej komory i prawego przedsionka, co w badaniu RTG daje charakterystyczny obraz tzw. odwróconej litery D. Powiększone serce u psa z dirofilariozą jest sygnałem, że choroba jest już w zaawansowanym stadium i doszło do trwałych zmian w układzie naczyniowym płuc.
Rola diety i niedoborów żywieniowych w rozwoju kardiomegalii
Choć rzadziej niż przyczyny genetyczne czy degeneracyjne, czynniki dietetyczne również mogą prowadzić do powiększenia serca u psa. Najbardziej znanym przykładem jest niedobór tauryny – aminokwasu, który jest niezbędny dla prawidłowej pracy kardiomiocytów, zwłaszcza u niektórych ras, takich jak Golden Retriever czy Cocker Spaniel Amerykański. Niedobór ten może prowadzić do rozwoju kardiomiopatii rozstrzeniowej, objawiającej się rozszerzeniem jam serca i spadkiem kurczliwości.
W ostatnich latach świat kardiologii weterynaryjnej bacznie przygląda się również dietom bezzbożowym (tzw. grain-free), opartym na dużej zawartości roślin strączkowych, takich jak groch czy soczewica. Istnieją badania sugerujące korelację między taką dietą a występowaniem kardiomiopatii rozstrzeniowej u ras, które genetycznie nie są do niej predysponowane. W wielu przypadkach zmiana diety na tradycyjną oraz suplementacja tauryny prowadzą do częściowego lub całkowitego cofnięcia się zmian kardiomegalicznych, co czyni tę przyczynę wyjątkową na tle innych, zazwyczaj nieodwracalnych schorzeń.
Objawy kliniczne sugerujące problemy z wielkością serca
Powiększone serce u psa rzadko pozostaje bez wpływu na jego codzienne funkcjonowanie, choć objawy mogą narastać subtelnie. Jednym z najbardziej charakterystycznych sygnałów jest kaszel, szczególnie nasilający się w nocy lub nad ranem, a także po ekscytacji lub wysiłku. Przyczyną kaszlu przy powiększonym sercu jest mechaniczny ucisk lewego przedsionka na oskrzela główne lub zbierający się w płucach płyn (obrzęk płuc).
Innym powszechnym objawem jest nietolerancja wysiłkowa. Pies, który wcześniej chętnie biegał, zaczyna szybciej sapać, częściej przystaje podczas spacerów lub kładzie się, by odpocząć. Można również zauważyć przyspieszony oddech (tachypnoe) w spoczynku, a w zaawansowanych stadiach – duszność, charakteryzującą się oddychaniem przez otwarty pysk z wyciągniętą szyją. Utrata przytomności (omdlenia) może występować w sytuacjach, gdy powiększone serce nie jest w stanie dostarczyć odpowiedniej ilości tlenu do mózgu, często w wyniku towarzyszących zaburzeń rytmu.
Diagnostyka radiologiczna i wskaźnik VHS
Zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej jest pierwszym krokiem w diagnozowaniu powiększonego serca. Pozwala ono ocenić nie tylko wielkość narządu, ale także stan naczyń krwionośnych i płuc. Aby zobiektywizować ocenę wielkości serca i wyeliminować błędy wynikające z różnic w budowie anatomicznej klatki piersiowej różnych ras, lekarze stosują wskaźnik VHS (Vertebral Heart Score).
Metoda ta polega na zmierzeniu długiej i krótkiej osi serca, a następnie przyłożeniu tych odcinków do kręgosłupa, zaczynając od czwartego kręgu piersiowego. Wynik podawany jest jako liczba trzonów kręgów, które odpowiadają wymiarom serca. U większości psów norma wynosi od 8.7 do 10.7. Przekroczenie tych wartości pozwala na obiektywne stwierdzenie kardiomegalii. RTG jest również niezastąpione w wykrywaniu zastoju w krążeniu płucnym, co jest kluczowe dla podjęcia decyzji o podaniu leków odwadniających.
Echokardiografia jako złoty standard diagnostyczny
Podczas gdy RTG pokazuje nam "cień" serca i jego zewnętrzne wymiary, echokardiografia, czyli badanie USG serca, pozwala zajrzeć do jego środka. Jest to kluczowe badanie, które odpowiada na pytanie, dlaczego pies ma powiększone serce. Dzięki niemu lekarz może dokładnie zmierzyć grubość ścian komór, średnicę przedsionków oraz ocenić pracę zastawek.
Badanie doplerowskie pozwala na wizualizację przepływów krwi i wykrycie ich nieprawidłowości, takich jak fala zwrotna przez nieszczelną zastawkę czy turbulentne przepływy przy zwężeniach. Echokardiografia pozwala również na ocenę kurczliwości mięśnia sercowego (frakcja skracania i frakcja wyrzutowa). Dzięki temu można odróżnić kardiomiopatię rozstrzeniową od powiększenia serca wynikającego z wady zastawkowej, co ma fundamentalne znaczenie dla doboru odpowiedniego protokołu leczenia.
Elektrokardiografia i monitorowanie rytmu serca
Powiększone serce u psa bardzo często wiąże się z zaburzeniami jego rytmu elektrycznego. Kiedy ściany przedsionków lub komór ulegają rozciągnięciu, dochodzi do uszkodzenia układu bodźcotwórczo-przewodzącego oraz do powstawania ognisk ektopowych, które wysyłają nieprawidłowe impulsy. EKG jest niezbędne, aby wykryć takie niebezpieczne stany jak migotanie przedsionków czy częstoskurcze komorowe.
W niektórych przypadkach rutynowe, kilkuminutowe badanie EKG nie wystarcza, zwłaszcza jeśli pies mdleje, a w gabinecie rytm serca wydaje się prawidłowy. Wówczas stosuje się badanie Holtera, czyli 24-godzinny monitoring EKG. Pozwala on na zapisanie każdego uderzenia serca psa podczas jego normalnej aktywności w domu. Wykrycie i leczenie arytmii jest równie ważne jak terapia samej kardiomegalii, ponieważ zaburzenia rytmu są częstą przyczyną nagłych zgonów u psów kardiologicznych.
Klasyfikacja zaawansowania chorób serca u psów
Aby ujednolicić podejście do pacjentów z powiększonym sercem, kardiolodzy weterynaryjni na całym świecie stosują klasyfikację opracowaną przez ACVIM (American College of Veterinary Internal Medicine). Klasyfikacja ta dzieli chorobę na cztery główne stadia: A, B, C i D. Stadium A dotyczy psów z grupy ryzyka, ale bez żadnych zmian w sercu. Stadium B to moment, w którym pojawia się szmer sercowy, ale nie ma jeszcze objawów niewydolności.
Stadium B dzieli się dodatkowo na B1 i B2. W stadium B1 serce nie jest jeszcze powiększone w badaniach obrazowych. Przełomowym momentem jest przejście do stadium B2, kiedy to stwierdza się już kardiomegalię (powiększenie lewego przedsionka i komory). Jest to etap, w którym współczesna medycyna zaleca rozpoczęcie leczenia farmakologicznego, aby opóźnić wystąpienie stadium C, czyli jawnej niewydolności serca z objawami takimi jak kaszel czy duszność. Stadium D to końcowa faza choroby, oporna na standardowe leczenie.
Strategie leczenia farmakologicznego kardiomegalii
Leczenie psa z powiększonym sercem ma na celu poprawę jakości jego życia oraz wydłużenie czasu przeżycia poprzez odciążenie narządu i poprawę jego wydajności. Jednym z najważniejszych leków wprowadzonych do kardiologii weterynaryjnej jest pimobendan. Działa on dwukierunkowo: zwiększa siłę skurczu mięśnia sercowego (bez zwiększania zapotrzebowania na tlen) oraz rozszerza naczynia krwionośne, zmniejszając opór, z jakim musi mierzyć się serce.
Inną grupą leków są inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE inhibitory), które hamują kaskadę hormonalną prowadzącą do zatrzymywania wody w organizmie i zwężania naczyń. Jeśli u psa doszło już do zastoju w płucach, niezbędne staje się stosowanie leków moczopędnych (diuretyków), takich jak furosemid czy torasemid. Pomagają one usunąć nadmiar płynów, co bezpośrednio przekłada się na ustąpienie kaszlu i duszności. W zależności od potrzeb stosuje się również leki antyarytmiczne oraz suplementy wspierające metabolizm kardiomiocytów.
Opieka nad psem i modyfikacje stylu życia
Właściciel psa z powiększonym sercem odgrywa kluczową rolę w procesie terapeutycznym. Oprócz regularnego podawania leków niezbędna jest modyfikacja codziennych nawyków. Pies kardiologiczny powinien unikać intensywnego, nagłego wysiłku fizycznego, choć spokojne spacery są jak najbardziej wskazane dla utrzymania ogólnej kondycji. Ważne jest również unikanie stresu oraz przegrzania, ponieważ wysoka temperatura otoczenia drastycznie zwiększa obciążenie układu krążenia.
Dieta psa z kardiomegalią powinna być dostosowana do jego stanu. Kluczowe jest ograniczenie podaży sodu, co zapobiega zatrzymywaniu wody i obrzękom. Wiele firm produkuje specjalistyczne karmy kardiologiczne, które mają odpowiednio zbilansowane minerały i są wzbogacone o taurynę, L-karnitynę oraz kwasy omega-3. Monitorowanie masy ciała jest równie istotne – zarówno nadwaga, jak i nagła utrata wagi (wynikająca z tzw. kacheksji sercowej) są niekorzystnymi czynnikami rokowniczymi.
Znaczenie monitorowania liczby oddechów w spoczynku
Jednym z najprostszych, a zarazem najskuteczniejszych narzędzi monitorowania stanu psa z powiększonym sercem w domu jest liczenie oddechów podczas snu lub głębokiego odpoczynku. Jest to parametr, który pozwala właścicielowi na wczesne wykrycie pogorszenia stanu zdrowia, zanim jeszcze pojawi się silny kaszel czy duszność. Zdrowy pies w spoczynku wykonuje zazwyczaj od 15 do 30 oddechów na minutę.
Jeśli liczba oddechów regularnie przekracza 30 na minutę lub wykazuje tendencję wzrostową z dnia na dzień, jest to sygnał, że serce przestaje radzić sobie z pompowaniem krwi i w płucach może zacząć gromadzić się płyn. Taka obserwacja pozwala lekarzowi weterynarii na szybką korektę dawki leków moczopędnych, co często pozwala uniknąć kryzysu oddechowego i hospitalizacji. Jest to prosta metoda, która realnie ratuje życie psom z zaawansowaną kardiomegalią.
Rokowanie i jakość życia psa z powiększonym sercem
Diagnoza powiększonego serca u psa budzi zrozumiały lęk u właścicieli, jednak nowoczesna kardiologia weterynaryjna pozwala na zapewnienie wielu pacjentom komfortowego życia przez długi czas. Rokowanie zależy przede wszystkim od przyczyny kardiomegalii, stadium, w którym została wykryta, oraz odpowiedzi organizmu na leczenie. Psy ze stadium B2 MMVD, dzięki odpowiednim lekom, mogą cieszyć się dobrą formą przez wiele miesięcy, a nawet lat, zanim rozwiną się objawy niewydolności.
Nieco trudniejsza sytuacja dotyczy psów z kardiomiopatią rozstrzeniową, gdzie proces chorobowy bywa bardziej agresywny. Niemniej jednak, indywidualnie dobrana terapia i ścisła współpraca właściciela z lekarzem weterynarii pozwalają na znaczną poprawę jakości życia. Najważniejsze jest zrozumienie, że celem leczenia nie jest powrót serca do jego pierwotnego rozmiaru – co zazwyczaj jest niemożliwe – ale zahamowanie dalszego powiększania się narządu i ochrona organizmu przed skutkami jego niewydolności.
Przyszłość kardiologii weterynaryjnej i nowe nadzieje
Nauka w dziedzinie chorób serca u zwierząt rozwija się bardzo dynamicznie. Coraz szerzej dostępne stają się techniki interwencyjne, takie jak przezcewnikowe zamykanie przetrwałego przewodu tętniczego czy walwuloplastyka balonowa przy zwężeniach zastawek. W niektórych ośrodkach na świecie wykonuje się już operacje naprawcze zastawki mitralnej u psów przy użyciu krążenia pozaustrojowego, co daje szansę na całkowite wyleczenie chorób, które dotychczas uznawano za postępujące i śmiertelne.
Równolegle trwają prace nad nowymi cząsteczkami lekowymi oraz terapiami genowymi, które mogłyby zatrzymać proces przebudowy mięśnia sercowego na poziomie komórkowym. Rozwój telemedycyny pozwala na zdalne monitorowanie rytmu serca pacjentów i szybką reakcję na zmiany. Dla psów z powiększonym sercem przyszłość wygląda coraz jaśniej, a wczesna diagnostyka pozostaje najważniejszym elementem, na który właściciel ma bezpośredni wpływ.
Podsumowanie kluczowych informacji o kardiomegalii
Podsumowując, powiększone serce u psa to złożony problem medyczny, będący wypadkową wielu czynników. Od predyspozycji genetycznych ras małych i dużych, przez wrodzone wady budowy, aż po czynniki nabyte, takie jak zakażenia pasożytnicze czy niedobory żywieniowe. Kluczem do sukcesu jest czujność właściciela i regularne badania profilaktyczne, zwłaszcza u psów wkraczających w wiek geriatryczny lub należących do grup wysokiego ryzyka.
Powiększenie serca, choć jest zmianą trwałą i świadczącą o poważnym obciążeniu organizmu, nie musi oznaczać wyroku. Dzięki zaawansowanym metodom diagnostycznym, takim jak echokardiografia, oraz nowoczesnym lekom, możliwe jest skuteczne zarządzanie tym stanem. Pamiętajmy, że każda zmiana w zachowaniu psa, jego wydolności czy sposobie oddychania powinna być skonsultowana z lekarzem, ponieważ w przypadku serca czas ma znaczenie krytyczne dla dalszego rokowania i komfortu życia naszego czworonożnego przyjaciela.